آموزش مفاهیم درسی
3- بحر رجز
رجز در لغت به معنی
اضطراب و سرعت است این بحر را بدان جهت رجز خوانده اند که اکثر اشعار عرب که در
شرح مفاخر پیشنیان و صفت مردانگی قوم عرب سروده شده است در این بحر است و در این
هنگام آواز پریشان و حرکات تند است. اصل این بحر «مستفعلن مستفعلن مستفعلن مستفعلن » رجز مثمن سالم می باشد.
زحافات این بحر پنج
است که به ذکر موارد یاد شده در کتاب می
پردازیم:
3-1: مفتعلن مفتعلن
مفتعلن مفتعلن: رجز مثمن مطوی
اگر از رکن«مستفعلن»
(- - U -)که رجز است حرف چهارم حذف شود، مستعلن (- UU-)
که با مفتعلن(- UU -)برابر است باقی می ماند. که حذف حرف چهارم را مطوی می
گویند. تکرار «مفتعلن» را در وزن «رجز مطوی» می گویند.
عشق تو بر بود زمن
مایه ی مایی و منی خود نبود عشق تو
را چاره ز بی خویشتنی
3-2: مفتعلن مفاعلن
مفتعلن مفاعلن: رجز مثمن مطوی مخبون
الف) «رجز مطوی» است
زیرا مستفعلن(- -U -) به مفتعلن(- UU -) تبدیل شده است.
ب) «مخبون» است زیرا
اگر از مستفعلن(- - U -) حرف دوم حذف شود، متفعلن(U – U -) می ماند که به جای آن «مفاعلن» (U
– U -) می گذارند.
از نظرات کجا رود ور
برود تو همرهی رفت و رها نمی کنی، آمد و ره نمی دهی «سعدی»
4- بحر متقارب
متقارب در لغت به
معنای نزدیک به هم می باشد اصل این بحر «فعولن فعولن فعولن فعولن» متقارب مثمن
سالم می باشد و دارای شش زحاف می باشد که به شرح موارد ذکر شده در کتاب می
پردازیم:
فعولن فعولن فعولن فعل
: متقارب مثمن محذوف
الف)«متقارب»است زیرا
تکرار«فعولن»(U - - ) است.
ب)«مثمن» است زیرا هشت
رکن دارد.
پ)«محذوف» است زیرا
هجای آخر آن حذف شده و تنها «فعل» (U -) باقی مانده
است.
اوزان مختلف الارکان
شعر فارسی و زحافات آن
1- بحر منسرح
منسرح در لغت به معنی
آسان است. اصل این بحر مستفعلن مفعولات است. اما سالم آن معمول نیست. از احیفی که
در این بحر وجود دارد یازده زحاف است که به شرح و توضیح آنچه در کتاب آمده است می
پردازیم:
1-1- مفتعلن فاعلن//
مفتعلن فاعلن: منسرح مثمن مطوی مکشوف
الف) «مطوی» است زیرا حرف چهارم از «مفعولات» حذف آخرین متحرک
می باشد. مطوی «مفعولات»«فاعلات» است اگر «ت» آن را حذف کنیم«فاعلن» ( - U -)می ماند.
نکته: زحاف«کشف» اگر
بر«فاعلات» وارد شود«فاعلا» می ماند که به جای آن «فاعلن»(- U
-) می نویسند.
کرده گلو پر ز باد
قمری سنجاب پوش کبک فرو ریخته مشک به سوراخ گوش
1-2: مفتعلن فاعلات
مفتعلن فع: منسرح مثمن مطوی منحور
الف)«منسرح» است زیرا از«مفتعلن
فاعلات»ساخته شده است.
ب)«مثمن» است زیرا کل
بیت هشت رکن دارد.
پ)«مطوی» است زیرا
«مستفعلن»به «مفتعلن»تبدیل شده است.
ت)«منحور» است زیرا از
همه ی هجاها از رکن پایانی، تنها یک هجای «فع» باقی مانده است.
شاید اگر آفتاب و ماه
نتابد پیش دو ابروی
چون هلال محمّد
2- بحر سریع
سریع در لغت به معنی
زود است. اصل این بحر، «مستفعلن مستفعلن مفعولات» است و چون سالم آن خوش آهنگ نیست
از زحافاتش استفاده می شود. از احیف آن هفت زحاف است که به شرح موارد ذکر شده در
کتاب می پردازیم:
2-1: مفتعلن مفتعلن
فاعلن: سریع مسدس مطوی مکشوف
الف) «مطوی» است زیرا اگر حرف چهارم از رکن «مستفعلن» (- - U -) که رجز است حذف شود؛ «مستعلن» (- - UU -) باقی می ماند که به جای آن«مفتعلن»(- UU) می نویسم.
ب) «مکشوف» است زیرا
اگر از «مفتعلن»(- UU -) «مطوی» یک هجای کوتاه میانی حذف شود. «مفعلن» که
مساوی با «فاعلن»(- لا -) است بدست می آید که به آن مکشوف گویند.
نکته: اگر هر مصراع از
چهار «مفتعلن»(- UU -) ساخته شده باشد آن را «رجز مطوی» و اگر از دو
«مفتعلن»و یک «فاعلن» ساخته شده باشد آن را «سریع مطوی» گویند.
دانه چو طفلی است در آغوش خاک روز و شب این طفل به نشو و نماست. «پروین اعتصامی»
ادامه داردد...